گنجینه ها

37 - الشهید

اسم شهید در قرآن به صورت معرفه و نکره سی و پنج بار آمده و در بیست مورد وصف خدا قرار گرفته است، برخی رایادآور می شویم:

1 - «... لم تکفرون بآیات الله والله شهید علی ما تعملون » (آل عمران، آیه: 98) . (چرا به آیات الهی کفر می ورزید درحالی که خدا به آنچه انجام می دهید گواه است) .

2 - «... ان الله یفصل بینهم یوم القیامة ان الله علی کل شئ شهید» (حج، آیه: 17) . (خدا روز رستاخیز میان آنها داوری می کند، خدا بر همه چیز گواه است) ⁽¹⁾.

اکنون باید دید معنای شهید چیست؟

«ابن فارس » می گوید: معنای اصلی این لفظ حاکی از حضور و آگاهی است، از این جهت به حادثه، «شاهد» می گویند که حاضر در واقعه می باشد . واجتماع مردم را «مشهد» می نامند .

«راغب » می گوید: شهود وشهادت، حضور با مشاهده است . یا از طریق چشم یا از طریق بصیرت، و گاهی در خود حضور بکار می رود هرچند درآنجا بصر و بصیرتی نباشد، چنان که می فرماید: «عالم الغیب والشهادة » «عرفات و منی » را مشاهد می نامند چون در آنجا فرشتگان و نیکوکاران حاضر می شوند .

ولی حق این است که شهادت به معنی حضور است و علم و آگاهی از طریق بصر و بصیرت از لوازم آن است، چنان که می فرماید: «لیشهدوا منافع لهم ...» (حج، آیه: 28) (تا شاهد منافع خود باشند) . . «... ولیشهدوا عذابهما ...» (نور، آیه: 2) . (به هنگام اجرای حد در مورد مرد و زن بدکار گروهی حاضر شوند)

و نیز می فرماید: «... فمن شهد منکم الشهر فلیصمه ...» (بقره، آیه: 185) (هرکس درماه رمضان حاضر باشد، روزه بگیرد) .

دراین صورت باید حضور خدا را تفسیر کرد مقصود از حضور خدا این است که چیزی براو پنهان نمی باشد، زیرا پنهان و آشکار و پنهان تر را نیز می داند، چنان که می فرماید: «فانه یعلم السر و اخفی » (او پنهان و مخفی تر از آن را نیز می داند) . میان او و مخلوق حاجب و مانعی نیست .

از این بیان روشن می شود که تقسیم اشیاء به غیب و شهادت یا پنهان و آشکار یک تفسیر نسبی است (یعنی نسبت به ما نسبی است) ، و گرنه همه اشیاء در نزد خدا حاضر بوده و همه برای او مشهود است از این جهت می فرماید: «انه علی کل شئ شهید» .

وبه دیگر سخن: شهادت رابطه ای است میان «شاهد» و «مشهود» اگر او بر همه چیز «شاهد» است قهرا همه چیز برای او «مشهود» خواهد بود .

هرگاه ما علم را به معنی حضور صورت اشیاء نزد عالم بدانیم در این صورت شهود فوق علم خواهد بود، زیرا در دومی اشیاء با وجود خارجی نزد شاهد حاضر می باشد .

و به دیگر سخن: هرگاه علم را به علم حصولی تفسیر کنیم، شهود علم حضوری خواهد بود، واز این جهت باید گفت: «شهادت » اقوی از «علم » و «شاهد» بالاتر از «عالم » است ولی اگر علم را اعم از حصولی و حضوری تفسیر کنیم، قهرا شهادت بخشی از علم خواهد بود .

«غزالی » درباره فرق میان اسماء سه گانه (علیم، شهید و خبیر) چنین می گوید: «غیب » چیزی است که از دیدگان پنهان است، درحالی که «شهادت » چیزی است که آشکار است، هرگاه آگاهی خدا را بدون مقایسه با یکی از دو عالم «غیب » و «شهادت » بسنجیم، او را «علیم » می نامیم، و هرگاه آگاهی او را نسبت به عالم غیب در نظر آوریم او را «خبیر» می خوانیم، و اگر آگاهی او را نسبت به عالم شهادت در نظر آوریم او را «شهید» می نامیم .